Μήπως είναι υπερβολή ένα τόσο μικρό διήγημα σε στιλ παραμυθιού; Και ποιος θα ισχυριστεί πως αυτό είναι ένα παραμύθι που υπάρχει μόνο στη φαντασία μας και στα παιδικά βιβλία;

Κυρίες και Κύριοι, όντως η αναφορά στον τιμώμενο σήμερα Μίκη Θεοδωράκη μοιάζει με αναφορά σε έναν μύθο και το ευχάριστο είναι πως, αυτός ο υπαρκτός μύθος, δεν χάνεται στον παλαιό χρόνο όπου όλα περιέχουν ένα λευκό πέπλο μυστηρίου, αλλά στην δική μας εποχή, στις δικές μας μέρες , στον παρόντα χρόνο!

Έχω την τιμή και τη χαρά να είμαι ομιλητής αυτής της εκδήλωσης για τα 80 χρόνια του Μίκη Θεοδωράκη και επειδή είθισται στις ομιλίες σε τιμώμενα πρόσωπα να κυριαρχεί η αμετροεπής δοξολογία και η υπερβολή, σκέφτηκα ακριβώς αυτό: το κατά πόσο μπορώ να αποφύγω τέτοιες κακοτοπιές και να επαναλάβω μία … «αστική συνήθεια» να ευλογούμε του παπά τα γένια! Ομολογώ, δύσκολο πράγμα να μπορεί κανείς να αφαιρέσει τη συναισθηματική πλευρά αναφερόμενος σε έναν άνθρωπο που δεν έπαψε ποτέ να διεκδικεί το αυτονόητο: την ανθρωποκεντρική οπτική των κοινωνιών και την αναγκαία σχέση του πολίτη με τη Μουσική, τις Τέχνες , τα Γράμματα, τον Πολιτισμό. Δηλαδή με ό,τι εκλαμβάνεται ως πνευματική καλλιέργεια.

Εάν πρέπει να αποδώσει κανείς στον Μίκη μία ταυτότητα για το τι είδος ανθρώπου είναι, θα μπορούσε να τον χαρακτηρίσει ως «άνθρωπο με εμμονές». Παρακολουθώντας τον βίο του και τις συμπεριφορές του, θα παρατηρήσουμε πως ήδη από τα πρώτα χρόνια του 60, διεκδικεί τα ίδια όνειρα και στόχους! Γνωρίζει πολύ καλά πως οι εποχές αλλάζουν και το διαλαλεί κάθε φορά με μαχητικό -όπως πάντα- τρόπο, με καταγγελτικό λόγο, με την ανατρεπτική ενέργεια και το πάθος ενός εφήβου που επιθυμεί τη ρήξη ως σημαία της ζωής! Ο έφηβος των 81 λοιπόν από την εποχή του 60 συσπείρωνε μικρούς πυρήνες στην αρχή, λαοθάλασσες αργότερα γύρω του και από παλιά φαινόταν πως δεν ήταν η προσωπικότητα που θα περιοριζόταν στον αυστηρό ιδιωτικό του χώρο, για τον απλούστατο λόγο πως ,δεν εννοούσε την μουσική του δραστηριότητα να αρκείται μόνο στους ήχους ενός τραγουδιού αλλά να πηγαίνει παρά πέρα... Καθ’ ό,τι τα τραγούδια του και εν γένει οι μουσικές του σκέψεις περιείχαν εικόνες και οράματα κοινωνικά και πολιτικά, δεν θα μπορούσε ο δημιουργός αυτός να εκφράζεται από καθ’ έδρας , αποστασιοποιημένος από την καρδιά των γεγονότων και τους παλμούς των εποχών… Από την αρχή λοιπόν συμμετείχε συνεχώς. Η έννοια «συμμετοχή» υπήρξε γι αυτόν κάτι σαν «ιερή παρακαταθήκη» και την διατήρησε μέσα στο χρόνο. Ήταν αυτός, που με τον τρόπο του, τη δίδαξε στις γενιές μας και ίσως σ’ αυτόν κατά ένα μεγάλο μέρος οφείλεται ο συμμετοχικός κοινωνικός χαρακτήρας του 60! Ασφαλώς και δεν παραβλέπω τις πολιτικές συνθήκες, καθώς και την ανάγκη κοινωνικών διεκδικήσεων, που η ίδια η εποχή επέβαλε   πριν από το πραξικόπημα του ’67… Όμως η παρουσία του και η εμμονή του «για συμμετοχή στα κοινά», σε προσωπικό και σε συλλογικό επίπεδο, λειτούργησαν καταλυτικά και παραδειγματικά! Κάτι σαν «τρόπος ζωής»…Οι έννοιες του «Κομμουνιστή», του «Σοσιαλιστή», του «αντιφασίστα», του «Αριστερού», του «Δημοκράτη», του «Πατριώτη», λειτουργούν «συνθετικά» μέσα στην προσωπικότητά του και – ουσιαστικά- τις παραμερίζουν για να επικρατήσει τελικά η έννοια του «συντρόφου» όλων των προοδευτικών Ελλήνων επί οχτώ συναπτές δεκαετίες!

Δεν μπορεί λοιπόν κάποιος να αντιμετωπίζει τέτοιες προσωπικότητες, υπό την στενή έννοια του μουσικού-συνθέτη. Για τον Μίκη, ο όρος του συνθέτη, ως φαίνεται, λειτουργούσε ανέκαθεν  …συνθετικά! Δηλαδή, η ανάγκη της συγκέντρωσης και του συνδυασμού πολλών πνευματικών-ιδεολογικών αναγκών, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένας ζωτικός κύκλος… Ο Μίκης μόνο με αυτό τον τρόπο μπορεί να λειτουργεί. Όχι με το ένα κομμάτι του, αλλά μαζί με τα πολυποίκιλα ενδιαφέροντά του, που τον κατέστησαν από πολύ νωρίς στρατευμένο καλλιτέχνη και διανοούμενο! Ίσως είναι αυτός που μας έμαθε τον συγκεκριμένο όρο τόσο ανάγλυφα και πιστικά, αφού ήταν από πολύ νωρίς εκτεθειμένος στο δημόσιο συναίσθημα…

Πολλά μπορεί να καταγράψει κανείς για την προσωπικότητά του και για την ικανότητά του να μας παροτρύνει εμάς τους τότε έφηβους και αθώους παίδες των αρχών του 60! Εγκλωβισμένοι όλοι από τις αγκυλώσεις μιας μετεμφιλιακής Ελλάδας που μοιραία, μετά την ήττα, θα ακολουθούσε η χώρα συντηρητικά μονοπάτια, αναζητούσαμε μέσα από την τότε Αριστερά, τον σπόρο εκείνο που θα έδινε καρπούς στο όνειρο, γιατί, ως γνωστό, οι καρποί αυτοί δεν ανθίζουν δίχως πότισμα και πνευματική φροντίδα…Όσοι βρέθηκαν στο νεολαιίστικο κίνημα του Γρηγόρη Λαμπράκη που οργάνωσε ο ίδιος ο Μίκης, κάτι θα ξέρουν παραπάνω…

Η εποχή του 60 λοιπόν, γεννούσε ποιητές, ζωγράφους, ερευνητές , θεατράνθρωπους και εν γένει πνεύματα ικανά να εκφράσουν τα όνειρα και τις επιθυμίες για μια πατρίδα ελεύθερη και δημιουργική. Το τοπίο ήταν ζοφερό και η αγκύλωση του ψυχρού πολέμου δεν επούλωνε τις πληγές. Δεξιά-Κέντρο και Αριστερά (με ένα παράνομο ΚΚΕ). Ξεκληρισμένες και ματωμένες οικογένειες, τόποι εξορίας και ταλαιπωρημένες ψυχές, από τα γεγονότα της Μικρασιατικής καταστροφής ,του ΄Β παγκόσμιου πολέμου, του εμφυλίου, της στρατιωτικής δικτατορίας, μνήμες που κόβουν ακόμα την ανάσα σε όσους θυμούνται, σε όσους προσποιούνται πως ξέχασαν και σε όσους δεν έχουν μάθει ακόμα…

Στο ζοφερό αυτό τοπίο, ξεπροβάλουν ονόματα όπως ο Θεοδωράκης, ο Ρίτσος, ο Λειβαδίτης, ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Κατσαρός, ο Αναγνωστάκης, ο Αλεξάνδρου, ο Τσίρκας, ο Γκάτσος, ο Χατζιδάκις, ο Κουν, και άλλα πνεύματα ανήσυχα, ανατρεπτικά, πεισματάρικα, θαρραλέα, λυρικά, πρόσωπα που πήραν την ιστορία, τη μνήμη και το αίμα και τα πήγαν πάρα πέρα… Αφύπνισαν τις γενιές όσων ήθελαν να ψάξουν κάτω από τα συντρίμμια και ενέπνευσαν οράματα, τα περισσότερα ατελέσφορα, έθεσαν τη συγκίνηση και το συναίσθημα σε νέες βάσεις , και δίδαξαν τις πνευματικές ισορροπίες για να περάσουν από τη μία εποχή στην άλλη, γιατί, γνωρίζουμε, πως οι εποχές αλλάζουν μόνο όταν τα όνειρα και οι στόχοι ανανεώνονται, ώστε να μη «οξειδώνονται μες τη νοτιά των ανθρώπων» όπως μας λέει και ο ποιητής…

Ο Μ.Θ. δεν έλειψε ούτε για μια στιγμή απ’ αυτόν τον πολύχρονο αγώνα που από το 1925 (που γεννήθηκε), δεν έπαψε ούτε για μια στιγμή να τον οραματίζεται, ακόμα και σε υπερβατικές γι αυτόν στιγμές της πολιτικής του πορείας…

Είχα πάντα μαζί του (δίχως να το ξέρει), μία σχέση μαθητή προς δάσκαλο. Ήταν η καταλυτική στιγμή του «Επιτάφιου», έργο του 1958. Ήταν οι εποχές που τα έργα έφταναν αργά στα σπίτια μας , αφού η διακίνηση του δίσκου καθώς και η διαφήμιση ενός μουσικού προϊόντος είχε αργούς ρυθμούς , σε μία διαφορετική πραγματικότητα της δισκογραφικής αγοράς και της ίδιας της ζωής. Ιδιαίτερα μάλιστα όταν ένας δίσκος ήταν ανεπιθύμητος από τους τότε κυβερνώντες και λογοκριμένος από τα μοναδικά μέσα που υπήρχαν τότε: Τα τρία κρατικά ραδιόφωνα! Τον «Επιτάφιο» τον μάθαμε μετά το ’60 και αμέσως άναψε η φλόγα… Νέος μουσικός τότε εγώ, άρχισα να ανακαλύπτω τη μαγεία ενός κράματος βυζαντινής  και ιδιόμορφα επτανησιακής ηχητικής καταγωγής μαζί με μνήμη λαϊκού ήχου, στοιχεία που με έκαναν να τεντώσω τα αυτιά μου και τις κεραίες μου! Συγχρόνως , η πειθαρχημένη ρυθμολογικά φωνή του Μπιθικώτση και η μικρή λαϊκή ορχήστρα με τα ηλεκτρικά μπουζούκια, έφτιαχναν ένα τοπίο απρόσμενο για την εποχή… Ο αδελφός μου, μεγαλύτερος από εμένα και μυημένος στα Ρεμπέτικα τραγούδια, μου έλεγε πως αν ήταν θρήσκος θα έκανε την προσευχή του κάθε φορά πριν από το  άκουσμα αυτού του «‘Επιταφίου»! Μαζί με την ενασχόλησή μου στο μεγάλο Σχολειό της τότε Αριστεράς , ο «Επιτάφιος» ήρθε και έδεσε, σε συνδυασμό με τους «Λιποτάκτες» αλλά και την παράπλευρη ανακάλυψη που είχα κάνει στο άλλο Ιερό τέρας , τον Μάνο Χατζιδάκι και το έργο του «Ο κύκλος του CNS».

Δύο διαφορετικά λοιπόν έργα που το ένα συμπλήρωνε το άλλο, στη νόησή μου… Το λόγιο και το εντέχνως λαϊκό σε μία μίξη, σχεδόν την ίδια εποχή, να τροφοδοτεί το πνεύμα, την ψυχή και το συναίσθημα και να το μεταφέρει σε κόσμους μαγικούς και ονειρικούς! Ευθύς αμέσως αισθάνθηκα πως έχω «να πάρω» από τον Μίκη και τον Μάνο. Παρακολουθούσα τις συναυλίες του Μίκη πριν το πραξικόπημα του ‘67, με τον φοιτητή αδελφό μου και την παρέα του «…για να μη φάει ξύλο ο μικρός από το κυνηγητό της αστυνομίας» όπως μου λέγανε… Η μάννα να αγωνιά και να ξενυχτάει ως την επιστροφή μας. Ο φόβος ήταν απλωμένος και εδραιωμένος! Ήταν το κλίμα της εποχής! Αυτός ήταν και ο θρίαμβος της μουσικής δημιουργίας του Μίκη. Η μουσική του δράση ήταν απόλυτα συνδεδεμένη με ό,τι συνέβαινε ταυτόχρονα στην κοινωνία και στην πραγματικότητα. Το έργο του (ολόκληρο το έργο του) ήταν και είναι δεμένο άρρηκτα με αυτό που, στην πολιτική, ονομάζεται «κοινωνικό γίγνεσθαι».

Έχω εκλάβει έτσι την παρουσία του στον κοινό βίο. Πεισματάρης των καιρών επί 81 συναπτά έτη, επιμένει να μας διδάσκει το κατά εκείνον «αέναο» και «διαχρονικό»! Ότι δηλαδή, η σχέση μας με το πνευματικό αγαθό δεν μπορεί να είναι αποκομμένη από τους χυμούς της ζωής , όσο και αν αυτή είναι σκληρή και τις περισσότερες φορές αντίξοη, ανάποδη και …πλανεύτρα! Το έργο, η δημιουργία, η έμπνευση, η ίδια η σκέψη, θα πρέπει (κατά τον Μίκη) να περιέχεται, να υπάρχει, μέσα στο κοινωνικό, το συλλογικό, «το όλον» του κόσμου. Τίποτα έξω από αυτό, τίποτα μακριά του… Η πολύχρονη αυτή εμμονή του τον πολιτογράφησε ως Μέντορα των γενεών που ακολούθησαν…

Αστείρευτος από έμπνευση, είναι ίσως ο ποιο πολυγραφικός συνθέτης που απλώθηκε σε όλους τους μουσικούς χώρους. Από τα απλά τραγούδια απαράμιλλης γοητείας , τα κοινωνικά, τα ερωτικά, τα πολιτικά, τραγούδια για παιδιά, τραγούδια από κύκλους και  ενότητες , στα έργα με μορφή ορατορίου, στη θεατρική και κινηματογραφική μουσική, στη συμφωνική, στα έργα μουσικής δωματίου και σε εκείνα για μπαλέτο… Ένα ποτάμι ορμητικής έμπνευσης αστείρευτο, που δε σταματάει ποτέ! Χρόνια τώρα κύλησε το νερό όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Στο διάστημα που έφυγε για τη Γαλλία, κατά τη διάρκεια της Χούντας, πήρε ξανά τα όπλα του (τους τραγουδιστές του και την ορχήστρα του) και ξεχύθηκε για συναυλίες με καταγγελτικό λόγο, ξεσηκώνοντας κατ’ αρχήν τον ελληνισμό του εξωτερικού παρασύροντας και τους ξένους. Ήταν κάτι αναπότρεπτο! Ο συνθέτης των τραγουδιών διαμαρτυρίας που μεταμορφώνεται –δικαίως- σε Πολίτη του Κόσμου! Σε μία από τις μεγαλύτερες εν ζωή φυσιογνωμίες του 20ού αιώνα!

Έκανε τη μεγαλύτερη κατάκτηση που θα μπορούσε να κάνει άνθρωπος: να συσπειρώσει γύρω από τα οράματα, το πρόσωπό του και τη …λάμψη που τον περιβάλει, τις διαφορετικές ιδεολογίες και τις τάξεις. Είναι εκείνος που έβαλε τον ογκόλιθο για να στηριχτεί το μεγάλο οικοδόμημα της εθνικής συμφιλίωσης στη χώρα μας. Το «τραγούδι του Νεκρού αδελφού» δεν ήταν ξεκάρφωτο και δεν έληξε ως θέμα στην θεατρική παράσταση του 1962. Αποδείχτηκε πως ο εμπνευστής και συνθέτης του, ο Μίκης , το είχε σκοπό της ζωής του να συμβάλει όχι στη λήθη του παρελθόντος , αλλά στην ειρηνική εξομάλυνση των θλιβερών ακροτήτων, που μάτωσαν μία ολόκληρη χώρα και δίχασαν έναν ολόκληρο λαό με τεράστιο κοινωνικό κόστος, που συμπτώματά του παρατηρούμε και στις μέρες μας , με τις γνωστές αγκυλώσεις της κοινωνίας μας !

Γι αυτά και άλλα πάρα πολλά είναι σημαντική η προσφορά του Μίκη στον αιώνα μας. Απόψε δεν κατάφερα να τον καταγράψω ως συνθέτη της μουσικής. Η ίδια η προσωπικότητά του με παρέσυρε σε άλλα μονοπάτια αφού όλοι γνωρίζουμε πως έχουμε εδώ, τώρα, μαζί μας , ένα ανεκτίμητο Ευπατρίδη, έναν Πολίτη του κόσμου, έναν απαράμιλλο Μεγάλον Ερωτικό της ζωής!

Κυρίες και Κύριοι, είμαστε όλοι πνευματικά παιδιά του Μίκη, ο καθένας από τον δικό του ιδιωτικό δρόμο. Η μεγάλη χαρά να τον έχουμε εδώ μαζί, μας δίνει δύναμη γιατί, παρ’ όλη την κοινά ομολογούμενη πνευματική συρρίκνωση των καιρών, με την τηλεοπτική εξουσία και την υποταγή σε αυτήν που έχει υποστεί η κοινωνική μας υπόληψη, οι δημιουργοί, οι ποιητές και όσοι πεισματάρηδες προβάλουν τη μνήμη του χρόνου, είναι το αντίδοτο μας! Σκέφτομαι πως στην πραγματικότητα, δεν τιμά ο δήμος τον Μ.Θ. αλλά εκείνος τιμά όλους εμάς με την παρουσία του στον κοινό ελληνικό βίο! Ομολογώ πως είναι η πρώτη φορά που μιλάω για εκείνον παρουσία του και γι’ αυτό είμαι βουτηγμένος στην αμηχανία και τη συναισθηματική φόρτιση. Γιατί γνωρίζω πολύ καλά πως γιορτάζουμε τα 80 χρόνια ενός νέου, νεότατου, ορμητικού, μόνιμα εξεγερμένου και παθιασμένου από ζωντάνια, ανατροπέα της ζωής. Αυτούς έχουμε ανάγκη και η ζωή μας με αυτούς αποκτά υπόσταση και βάθος. Κακά τα ψέματα:το βαρύ πυροβολικό της χώρας είναι ο Πολιτισμός της και όχι οι κινητές τηλεφωνίες της και τα σκοτεινά συμφέροντα (το πιάσατε το υπονοούμενο;) Το βαρύ πυροβολικό μας είναι ο Μίκης και όσοι άλλοι συνέβαλαν στον πολιτισμό μας. Και γι αυτό τον αγαπήσαμε, γιατί υπήρξε η αστείρευτη πηγή που ήπιαμε το νερό της…

Κυρίες – Κύριοι,

Νομίζω πως αυτό τον λόγο θα πρέπει να τον τελειώσω κάπως έτσι:

Μίκη, για όλα αυτά τα ορατά, αλλά και για όλα τα άλλα τα αόρατα, που μας χαρίζεις , σε ευχαριστούμε…

(Διαβάστηκε στις 25/2/06, στο Δημαρχιακό Μέγαρο της Ηλιούπολης, οργανωμένο από τον Δήμο, προς τιμή των 80 χρόνων του Μίκη Θεοδωράκη)